يافته به دنيا بر گردند تا براى خود سعادت كسب كنند ، چون در دنيا سابقه اين كار را داشتند كه اعتراف گناهكار و متمرد ، به گناه و تمرد خود ، توبه و پاك كننده او است و او را از آثار سوء گناه نجات مىدهد . خواهى پرسيد كه : مگر نمىدانند آخرت ، دار پاداش و جزاء است ، نه دار عمل و توبه چون اعتراف به گناه هم خود يكى از اعمال است ؟ مىگوييم : چرا ، مىدانند ولى اين اظهار ندامت از باب ظهور ملكات باطنى است ، هم چنان كه در آن روز ملكات ديگرى كه در دنيا كسب كردند نيز از ايشان بروز مىكند ، مثلا ، وقتى حق برايشان ظاهر مىشود و با چشم خود مىبينند ، شروع مىكنند به انكار كردن ، كه ما چنين و چنان نكرديم ، و با اين انكار خود ، ملكه دروغگويى و انكار خود را بروز مىدهند و قرآن كريم چند جا از اين موارد را حكايت نموده ، از آن جمله فرموده : « يَوْمَ يَبْعَثُهُمُ اللَّه جَمِيعاً ، فَيَحْلِفُونَ لَه كَما يَحْلِفُونَ لَكُمْ » « 1 » و نيز فرموده : « ثُمَّ قِيلَ لَهُمْ أَيْنَ ما كُنْتُمْ تُشْرِكُونَ مِنْ دُونِ اللَّه ؟ قالُوا ضَلُّوا عَنَّا ، بَلْ لَمْ نَكُنْ نَدْعُوا مِنْ قَبْلُ شَيْئاً » « 2 » . * ( « رَبَّنا أَخْرِجْنا مِنْها فَإِنْ عُدْنا فَإِنَّا ظالِمُونَ » ) * منظور از اين درخواست ، به طورى كه آيات ديگر بر آن دلالت مىكند ، درخواست برگشتن به دنيا است ، و اين در حقيقت از قبيل درخواست مسبب ، به زبان درخواست سبب است ، و مرادشان اين است كه به دنيا برگردند ، و عمل صالح كنند ، توبه هم كه الآن ( در دوزخ ) كه اين درخواست را مىكردند كرده‌اند ، در نتيجه از جمله كسانى خواهند شد كه هم توبه كرده و هم عمل صالح انجام داده‌اند . * ( « قالَ اخْسَؤُا فِيها وَلا تُكَلِّمُونِ » ) * راغب در مفردات مىگويد : « خسأت الكلب فخسأ » معنايش اين است كه سگ را از روى اهانت چخ كردم ، رفت و در گوشه اى نشست ، و عرب وقتى مىخواهد به سگ بگويد : چخ ، مىگويد : « اخسأ » « 3 » و بنا به گفته راغب ، در كلام استعاره كنايه اى به كار رفته ، و مراد از

--> ( 1 ) روزى كه خدا همه شان را مبعوث مىكند ، براى خدا همان قسمهاى دروغى را مىخورند كه براى شما مىخوردند . سوره مجادله ، آيه 18 . ( 2 ) سپس به ايشان گفته مىشود : كجا است آن خدايانى كه براى خدا شريك مىكرديد ؟ مىگويند : ما چنين چيزى نمىبينيم ، و اصلا ما قبلا خداى ديگرى نمىخوانديم . سوره مؤمن ، آيات 73 و 74 . ( 3 ) مفردات راغب ، ماده « خسا » .